Szlachë zwiedzaniô - ÒLËWA

Òdkrëwanié snôżoscëë krëjamnotów tegò niezwëkłégò môla jaczim je Òlëwa, niech mdze célã naszi wanodżi òbez czas. Òdkrëwającë pësznosc ë czekawòstczi dôwnégò klôsztoru cëstersów, copniemë sã do strzédnëch stalatów a pòtemù, pòdzywiajacë niezwëkłą bùdowiznã ë dokazë kùńsztu, przeńdzemë do XIX stalata. Niezwëkłô snôżosc parkù ë lasów òkòlégò, niepòwtôrzalné zwãczi òlëwsczich òrganów, òsoblëwé wëkòrzëstanié wòdë w zabëtkòwi wòdny kùznie ë blëskòsc ZOO – sprôwiają, że je nen môl na kôrce Gduńska, wôrt je òbezdrzeniô.

Proponujemy Państwu dwie trasy zwiedzania Oliwy. Pierwsza z nich - „mała” (ok. 2 godz.) - prowadzi przez park do zespołu poopackiego, zwłaszcza katedry i kończy się na Starym Rynku Oliwskim, natomiast druga trasa - „duża” (ok. 5 godz.) - wiedzie przez centrum starej Oliwy do Doliny Radości, następnie punktów widokowych i kończy się - po zwiedzeniu zespołu poopackiego i parku, przy bocznym wyjściu z parku (al. Grunwaldzka).

Bédëjemë Wama dwa szlachë zwiedzaniô Òlëwë. Pierszi z nich – „môłi” (kòle 2 gòdz.) – prowadzy bez park do klôsztornëch bùdinków, òsoblëwie katedrë ë kùńczi sã na Stôrim Òlëwsczim Rënkù. Drëdżi szlach –„wiôldżi” (kòle 5 gòdz.) – prowadzy bez centrum stôri Òlëwë do Dolëznë Redoscë, pòtemù do widzënkòwëch môlów ë kùńczi sã – pò òbezdrzenim klôsztornëch bùdinków ë parkù, kòl bòcznégò wińdzeniô z parkù (al. Grunwaldzkô)

Szlach zaczinô sã òd weńscô do Parkù m. Adama Mickiewicza [1] (14 ha), jaczi je jednym z nôcennészëch zabëtków Òlëwë, nié blós temù, że mô wôrtosc bòtaniczną, ale téż temù, że je wôrtnym dokùmeńtã ògrodniczégò kùńsztu jaczi mô wicy jak 240 lat. Główné weńsce je kòle szasé Opata Rybińskiego, naprocëm Placu Wòjnowëch Jinwalidów (parking)

Wchôdómë na starą sztrasã, jakô przechôdô bez dzéł parkù zwónym „frańcësczim” (proj. Henschel, wëkònanié K. Dębiński, kòl 1760 r.). Jak skrącymë w lewò, jidzemë wedle nordowégò zberkù Stawù Kôłpi, mijómë Lëpòwą Alejã, ë dochôdómë do nôpësznészégò dzélu parkù – parteru kwiatowò-trawnikòwégò, jaczimù towarzą pò wschódny ë zachòdny stroie grabòwé szpalerë (tzw. „bindaże”). Zberczi parteru w sztôłce bùrbòńsczich lilejów są òzdobioné òbcãtima w sztôłce stożka czisama. Przed błotkã stoją sztaturë gduńsczich ksyżëców: Swiãtopôłka II ë Mscëwòja II (wëk. A. Łosowski, 1967).

Pò drëdzi, nordowi stronie widzec je Òpacczi Pałac [2] zwóny „nowim” (II pòłowa XVIII stalata), w jaczim je Nôrodné Mùzeùm w Gduńskù (dzysdniowi kùńszt).

Z lewi stronë widzec je w rësënie dôwny klasztorny ògród ë bùdink klôsztoru. Zôs pò prawi stronie je Lëpòwô Aleja (dł. 112 m), jaczi przedłużenim je pòdłużné błotkò, mdącé perspektiwiczną lënią pòzywóną czedës „Stegną do wiecznoscë”, „Widzënkã na mòrzé” abò „Òknã na swiat”.

Stąd jidzemë do niżi pòłożonégò parteru zwónégò czedës „Rajã” abò „Paradiżã”, przechòdzącë kòl skrómny sztaturë Adama Mickiewicza z 1955 rokù, abë òbezdrzec òstałosc dekòracje parkù z XVIII stalata tzw. „Grotã szeptów”, w jaczi są czekawé akùsticzné włôscëwòscë.

Skrãcając w prawò, dochôdómë do Palmiarnie [3] (dôwny Òranżerie z XVIII sta.), w jaczi mòżemë òbezdrzec egzoticzné drzéwiãta, krzaczi ë roscënë, kòl tegò je Alpinarium [4] (skalny ògród) załonóné w môlu dôwnégò Labirintu abò Zwierzãca (E. Wocke, 1912), a dali w wschódnym czerënkù widzec je Bòtaniczny Ògród [5] (1954-1956) z kòlekcją kwiatów, roscënów jaczé mają wszelejaczé włôscëwòscë (lékarzącé, trëjącé ëtd.).

Jidącë główną parkòwą stegną mijómë błotkò, zatrzimùjemë sã kòle Wiôldżégò Błotka, dze ùchôdô płęnący przez nien Òlëwsczi Strëmiéń. Stała tu czedës kùzniô drótu (Młin VII) z XVI sta., jakô òstała rozebrónôòb czas rëchtowaniô parkù, a w môlu dôwnégò ùpùstu pòwstôł snôżi wòdospôd, nad jaczim je mùrowóny mòstk.

Z lewi stronë widzec je bùdink Òpacczégò Pałacu [6] zwónym „stôrim” (XV sta. ?), w jaczim je Jinstitut Wòdny Bùdowiznë PAN. Më timczasã, przechôdając bez mòstk, òbchôdómë błotkò, jaczé je jintegralnym dzélã parkù zwónym „anielską” (proj. J.G. Saltzmann, II pòł. XIX sta.), mijajac parkòwą altanã. W głãbi widzec są dwie sztuczné grzëpë, na jaczich bëłë niewiôldżé bùdinczi: Swiątnica Wilhelma ë Chińskô Swiątnica. W 1976 r. òtemkłô tu òstała plenerowô Galeriô Dzysdniowégò Gduńsczégò Wërzinkù, na jaką skłôdô sã 18 realisticznëch abò abstrakcjowëch dokazów dzysdniowëch artistów. Dochôdómë do stegnë, jakô òbez mòstk nad Òlëwsczim Strëmiéniã, pòłożony pò lewi stronie, prowadzy do nordowégò wińscô z parkù na sztrasã Òpacką ë smãtôrza (1832). Prosto, nad Òlëwsczim Strëmiéniã, je Òpackô Stóniô [7] (XVIII sta.), terô mùzealny magazyn, na nordze òd ni béł czedës Bòtaniczny Ògród, terô czësto zaniedbóny.  Skrãcómë w lewò ë mijając Òpacczi Spikrz [8] (1732), w jaczim je Nôrodné Mùzeùm we Gduńskù (etnograficzné wëstawë), dochôdómë do reprezentacëjnégò pòdwórzégò òpacczi rezydencje.

Czej przeńdzemë kòl barokòwi brómë, wchôdómë na wąską sztrasą jidącą wedle wësoczégò òbrónnégò mùru (1608) z strzélniczima òtwòrama, w jaczégò pòłowie długòscë je bróma òtmikającô sã na kòscelné pòdwórzé (tu: parafialné bùdinczi z 80. lat XX sta. Ë bòczné weńscé do archikatedrë). Mùr nen kùńczi sã narożną òbrónną wieżą ò ùproszczóny fòrmie, dzãka czemù mòżna bëło przódë flankòwò bronic kalsztor òd nordë.

Pò prawi stronie widzec na grzëpie kòscół sw. Jakùba [9] (XIII sta. ?) z barokòwą wieżą (1709), kòl chtërnégò zaòstałë sã néżczi stôrégò cerpiszcza, dali widzec je Góra Pachôłk. (Do negò kòscoła mòże duńc jidącë w prawò).

Zôs më skrãcëmë w lewą stronã, abë zatrzëmac sã na wiôldżim pòdwórzim ë zwiedzëc nôcennészi zabëtk Òlëwë – kòscół sw. Trójcë, Nôswiãtszi Marie Pannë ë sw. Bernarda [10]. Je to swiątnica bazylikòwégò ôrtu, zakładłô na planie łacyńsczégò krziża (trzënawòwô, z wëdzelonym transeptã ë prezbiterium, jaczé òbiégô ambit), bùdowónô etapama bez cëstersów w cządze romańskò-gòticczim (XII/XIII sta.) ë gòticczim (XIV, XV sta.). Zachòwało sã tuwò bòkadné wëpòsażenié (XVII-XVIII sta.), w tim znóné òrganë (XVIII w.). Òd 1833 rokù bél to parafialny kòscół, w 1925 rokù katedra, w 1976 rokù wëniosłi do randżi Miéjszi Bazyliczi, a òd 1993 rokù je archikatedrą.

Òd pôłniô przëlégô do niegò dôwny klôsztór [11] (XIII sta., rozbùdowóny XIV-XVI sta), z bòkadnym wëstrojã. Terôczas we wikszoscë jizbów je Wëższé Dëchòwné Seminarium, leno w niewiôldżim dzélu je Diecezjalné Mùzeùm, w jaczim mòże òbaczëc widzałé dokazë sakralnégò kùńsztu z cządu òd XIV do XVIII stalata.

Pò zwiedzenim archikatedrë, jidzemë na sztrasã Cëstersów, abë skrãcając w lewò, przeńc kòl sedzbë gduńsczégò arcybiskùpa, dôwną klasztorną Szafarniã [12] (XV sta., przebùd. XVII sta, òdbùdowónô 1959 r.). Z lewi stronë je dłudżi 8 métrów òbronny mùr, na chtërnym rosce rzôdkô roscëna – skalnô zanokcëca, a za nim dôwny klasztorny Spikrz [13] (XIV sta., przebùdowa XX sta.). Zôs z prawi stronë je niewiôldżi parkingòwi plac, za jaczim widzec je tilnô fasada Brómnégò Dodomù [14] (XV sta. ?) kòl Stôrégò Òlëwsczégò Rënkù, na chtërnym kùńczi sã „môłi” szlach.

Òd tramwajowégò wãzła, jaczi je kòl Grunwaldżczi aleje, jidzemë sztrasą Òpata Rëbicczégò, pò chtërny stronie je Park m. Adama Mickiewicza. Zôs pò drëdżi stronie mijómë mieszkalną zabùdowã z pòczątków XX stalata, na kùńcu chtërny je czekawi dodóm z pierszi pòłowë XIX stalata, zarô kòl Placu Wòjnowëch Jinwalidów. Naprocëm placu je główné weńscé do zabëtkòwégò parkù, kòl niegò – pò lewi stronie – sztëczk bùtnowégò òbrónnégò mùru (XVI sta.), za jaczim widzec je òpacczé rezydencje ë klôsztorné bùdinczi. Dali sztëczk mùru je naprocëm szasé Schopenhaùera, za jaką je dodóm z przełomieniô XVIII/XIX stalata.

Dochôdómë do szasé Pòlanczi, dôwnégò traktu jaczé prowadzëł z Gduńska do Òlëwë. Kòl ni zaòstałë sã dôwné dwòrë gduńsczich mieszczanów (XVIII sta.), willa Lecha Wałęsy, charyzmaticznégò związkòwégò przédnika ë ùszłégò prezydenta RP, jak téż wëbùdowóny w 90. latach XX stalata – jediny we Gduńskù – meczet (kòl skrziżówaniô z szasą Abrahama).

Przedłużenim szasé Òpata Rëbicczégò je szasé Stôri Òlëwsczi Rënk, chtërnô bëła czedës centrum stôri cystersczi wsy. Do ni z lewi stronë dochôdô szasé Lesnô (kòl ni pòewanielsczi kòscół z 1920 r., terô zarządzóny bez ÒÒ. Cystersów), z prawi stronë dochôdô szasé Cystersów jidącô do klôsztoru. Kòle rënkù òstałë nôcennészé bùdinczi dôwny wsy – dodómë z przełómieniô XVIII/XIX stalata, bùdink dôwny gòspòdë „Przed Klasztorem” (kòle 1600 r.) abò „Wielka Karczma”, pò gruntownym przebùdowanim (pòl. XIX stalata) zamienionô na dodóm, ë téż wiôldżi szkeletowi bùdnik (kòle XVIII stalata), w jaczim przed II swiatową wòjną béł swietlëca Zrzeszeniô Pòlôchów.  Naprocëm je Brómny Dodom [1] (XVI sta.), zwóny téż Wiôlgą Brómą a pózni Dodomã Chërë, sedzba òlëwsczégò wójta òd 1804 rokù, pò II swiatowi wòjnie sedzba òbéńdowi administracje, terô òddóny do ùżiwaniô lubòtnikòm Òlëwë.

Przedłużenim szasé Stôri Òlëwsczi Rënk je szasé Kwietnô, chtërnô jidze pôłniowim zberkã rozległi dolëznë Òlëwsczégò Strëmiénia. Òbzeróny bez naju ji dzél pòzwóny je Dolëzną Radoscë (mòże zrzeszoné to je z tim, że czedës bëłë tuwò kwiatowé łączi?). Òd szasé Kwiatny wëchôdô sã szasé Szpacérowô, jakô stikô sã bezpòstrzédno ze stôrim Młińsczim Błotkã, kòl niegò je wcyg ùżiwóny Młin IX [2] (1874) przóde fòlusz (1594).

Na zôczątkù szasé Kwiatny spòtikómë szeregòwé dodomë [3] (k. XVIII sta., pòcz. XIX sta.), w chtërnëch żëlë robiący w òlëwsczich młinach robòtnicë ë jich rodzënë.

Dolëznã ną òdwòdniô w wiôldżim dzélu Òlëwsczi Strëmiéń ë czile płënącëch do niegò strëgów. Kòl niegò wëbùdowóno w latach 70. ùszłégò stalata Zakłôd Mòdelowëch Badérowaniów Jinstitutu Wòdny Bùdowiznë PAN z dwóma basenama, jaczé służëłë do symùlacji zachòwaniów òkrãtów na mòrzu. Blëze niegò je Jachtarsczi Dwórk (kòle 1800 r.), kòl nie zachòwónégò Młina X ë sztëczk dali „Zameczek Mormonów” [4] (XIX sta.), chtëren òstôł wëbùdowóny kòle dôwnégò Młina XI.

Szasé Kwiatnô łączi sã z pòprzéczną szasą Bëtowską, przë chtërny są ògródczi dzałkòwców ë niedalek bezcenny zabëtk – Wòdnô Kùzniô (Młotowniô) [5] z òrginalnym wëpòsażenim z XVI sta., mdącô partã Mùzeùm Techniczi NOT we Warszawie. Kòle ni je niewiôldżi dwórk.

Sztëczk dali je òdnowióny Dwór Schwabégò (szasé Bëtowskô 4) [6] terô zwóny Òlëwsczim Dwòrã. Jidącë w prawò dochôdómë do szasé Kòscersczi, jjakô cygnie sã zberkã Dolëznë Redoscë. Skrãcając kąsk w lewò mòżemë duńc do Prochòwégò Młina (XIX sta.) [7] leżącégò nad Prochòwim Strëmiéniã, chtëren wpłiwô do Òlëwsczégò Strëmiénia. Kòle niegò je niewiôlgô, parterowô chëcz (kòle 1800 r.). Na duńscu szasé Bëtowsczi do szasé Kòscersczi skrãcómë w prawò ë jidąc mimò sztadionu dochôdómë do skrziżowaniô z rëchlëwą szasą Szpacérową, òd jaczi, niedalek, òdchôdô szasé Karwieńskô, jakô prowadzy do leżącégò w Dolëznie Krzaczastégò Młina – ZOO.

Niedalek skrziżówaniô szasé Kòscersczi ze Szpacérową z lewi stronë jidze w górã stegna, jaką dochôdómë na „sodełkò”. Z niegò wchôdómë na Górã Kòscuszczi [8], na chtërny je pòmnik pamiãcé słënny mòrsczi biôtczi w 1627 rokù ze szwédzką armadą. Stąd copiemë sã bez „sodełkò” na czëp  Górë Pachôłk [9] (100,8 m n.p.m),

jaką cystersë pòzwalë Mons Olivarum (Òlëwnô Góra). Z wëbùdowóny tuwò w 1975 rokù wieżë z platfòrmą mòże ùzdrzec pëszny òbrôz Òlëwë, Żabianczi, Jelëtkòwa, Przëmòrzégò, Brzezna, Zaspë, Gduńsczégò Wikù, Gduńska ë Dolëznę Redoscë.

Z Pachôłka schôdómë na szasé Szpacerową, przechôdómë kòl Młińsczégò Błotka, abë pò sztëczkù szasé Òpacczi duńc do ji skrziżówaniô  szasé Czëżewsczégò ë szasą Cystersów. Krótkò je smãtôrz ë kòscół sw. Jakùba [10], kòl chtërnégò skrãcómë w prawò ë przëchôdómë kòl niewiôldżégò parkingù. Stôwómë na pòdwórzim kòl weńscô do archikatedrë [11].

Pò òbezdrzenim ti swiątnicë, jidzemë do Parkù m. Adama Mickiewicza [12], w jaczim òbôczimë òpisóné w „môłim” szlachù – dwa jegò dzéle: „anielską” ë „francëską”, Òpacczi Spichrz, stôri ë nowi Òpacczi Pałac, Palmiarniã, Alpinarium ë Bòtaniczny Ògród.

Szlach „wiôldżi” kùńczi sã kòle bòcznégò wińscô z parkù na rëchlëwą alejã Grunwaldzką, naprocëm chtërnégò òstałë sã czekawé dodómë (XVIII ë XIX sta.) ë kapelka sw. Jana Nepòmùcena (II pòł. XVIII sta.)


Dokaz przërëchtowóny bez Pòlsczé Towarzëstwò Turisticzno-Krôjoznawczé, Regionalny Part w Gduńskù.