Szlachama Guentera Grasa we Gduńskù

Jeden z nôlepszich niemiecczich lëteratów XX stalata ùrodzył sã 16.10.1927 rokù w Wòlnym Gardze Gduńsk (Freie Stadt Danzig), w Pòłożniczim Szpëtôlu kòl szasé Kliniczny (Schellmühlerweg), w dzelnicë Wrzeszcz (Langfuhr). Jegò òjca béł Wilhelm Grass (1899-1979), lëter, a nënką Helena z dodomù Knoff  (1896-1954) rzëmskò-katolëcczi religie. Rëchli riodzëna mieszka we Wrzesczu kòl szasé Lendzona 5 a (Kastanienweg), a pòtemù kòl szasé Lelewela 13 (Labesweg). Òjc pisôrza béł hańdlarzã – miôł gwôsny kòlonialny króm.
Òjc Guntera Grasa béł Niemcã, nënka Kaszëbką, co tedë nie bëło dzywné. Dzãka nënce Gunter ë jegò młodszô trzë lata sostra Waltraùt òstalë òchrzcony w kòscele Nôswiãtszégò Serca Pana Jezësa kòl szasé Zator-Przëtocczégò (Schwarzerweg) we Wrzeszczu ë wëchòwóny na katolëków, le w dëchù tolerancje. Pò skùńczenim spòdleczny szkòłë kòl szasé Pestalozzégò (Pestalozzistrasse) pózniészi pisôrz ùcził sã we wszelejaczich gimnazjach, w tim "Conradinum" kòl szasé Piramòwicza (Kruzestrasse). W 1948 rokù zaczął sztudia w Akademie Snôżégò Kùńsztu w Dusseldorfie. W 1951 rokù béł w swòji pierszi réze za grańcã aùtostopã do Jitalie ë na Sycyliã, a w pòstãpnym rokù do Francëji. W 1953 rokù zaczął żłobiarsczé sztudia w Wëższi Szkòle Platicznégò Kùńsztu w Zôpôdnym Belinie, chtërné skùńcził je w 1956 rokù. W 1954 r. òżenił sã z tuńcerką ze Szwajcarie, Anną Schwarz, z jaką mô czwioro dzecy. W 1974 rokù wëstąpił z katolëczégò Kòscoła, a 1978 rokù rozlôzł sã ze swòją białką. Rok pózni òżenił sã z òrganistką Ute Grunter.

W 1952 rokù zaczął pisac swòją pierszą pòwiesc „Blaszany bãbenk”, (Die Belchtrommel), jaczi akcjô rozgriwô sã we Gduńskù. Ksążka wëdónô sétmë lat pózni dała mù swiatową sławã. Òstała przëdolmaczonô na wiele jãzëków, na ji spòdlim òstôł zrobiony film, chtërnégò reżiserã béł Niemc Volker Schlondorff (1979). W 1958 rokù òb czas robòtë kòl „Blaszanégò bãbenka” ùsôdzca pierszi rôz pò wòjnie béł w swòjim rodzynnym gardze. W pòstãpnëch latach, przë wszelejaczich leżnoscach, priwatno abò òficjalno, baro czãsto przëjéżdżôł do Pòlsczi ë Gduńska. Związczi z Gduńskã ë òstałą tuwò rodzëną bëłë dlô niegò wiedno baro wôżné. Nen niezwëczajno ùtalentowóny, wszechstronno wësztôłcóny ë baro robòcy artista, jaczémù nie je cëzô grafika, pòézjô, wërzink ë gazétnictwò, dobiwô wiôldżi szacënk ë prestiżowé wëprzédnienia kùlturalnëch ë nôùkòwëch karnów. Nôwikszim wëprzidnienim jegò 40-latny robòtë je Nagroda Nobla, jaką dostôł w 1999 rokù za całowné ùsôdzctwò. We Gduńskù wëprzédniony òstôł, nadónym mù w 1993 rokù, titlã doktora honoris causa Gduńsczégò Ùniwersytetu, a rok pózni diplómã Hònorowégò Òbiwatela Gardu Gduńsk. Je czãsto wëprzédnióny, nôdgrôdzóny ë pòwôżóny nié blós w Eùropie, ale téż na całim swiece. Òkróm lëteracczégò ë artisticznégò dzejaniô, Gunter Grass, zaangażówôł sã w pòlitikã. Òd wczasnëch szescdzesątëch lat do pòczątkù dzewiãdzesątëch lat béł zrzeszony z SPD.

W 1992 rokù w berlińsczi Akademie Kùńsztu założëł Fùndacjã m. Daniela Chodowieckiego, jaczi célã je wspiéraniô niemieckò-pòlsczich łączbów w òbrëmienim kùlturë. Fùndacjô nadôwô nôdgrodë ë sztipendia pòlsczim grafikòm ë rësownikòm ë rëchtëje w Niemcach wëstawë jejich dokazów. Ùsôdztwò Grassa je baro wiôldżé ë wszelejaczé – aùtór biwë dramatopisôrzã, prozajikã, pòétą, esejistą, a téż żłobiôrzã ë grafikã.
Nôwôżniészima ksążkama Guntera Grasa, òsoblëwie nyma z ceklu gduńsczi trilogie są: "Blaszany bãbenk" (1959), "Kòt ë mësz" (1961) i "Psy lata" (1963) a téż "Z dzennika smôłża" (1972), "Turbòt" (1977), "Szurzëca" (1986), "Wróżbë kątora" (1992), " Rozległé pòle" (1995), "Mòje stolecé" (1999) ë slédnô pòwiesc "Jidąc rekã" (2002).
W swòjim ùsôdztwie pisôrz rozëmno łączi realizm z baszniową fantastiką, co pòdsztréchnãła Szwédzkô Akademiô Nôùkówô w ùzasadnienim Nagrodë Nobla w ôrce lëteraturë za rok 1999: „Za òdmalowanie zabëti twarzë historie w bôjkach wëfùlowónëch czôrnym szpòrtã”.

Bédowóny turisticzny szlach (piechti)

Òbzéranié môlów sparłãczonëch z aùtorã „Blaszanégò bãbenka” bédëjemë zaczic òd centrum Wrzeszcza, niedalek banu, òd szasé Lendzona 5 a [1]. W mòmence ùrodzënów przińdnégò pisôrza (16. 10. 1927 rokù) starszi Grassa, Wilhelm Grass ë Helena z dodomù Knoff, mieszkalë w dodomie kòl Kastanieweg 5a. Pòtemù jidzemë sztrasą Lendzona do banë ë skrãcómë w prawò w szasé Dmòwsczégò, chtërną dochôdómë do kòscoła Nôswiãtszégò Serca Pana Jezësa kòl szasé Zator-Przëtocczégò 3 [2], dôwny Schwarzweg. Kòscół òstôł wëbùdowóny w latach 1909-1911 (parafiô òd 1910 rokù), na neògòtëcczé mòdło ë òd pòczątkù służëł katolëkòm, w tim rodzënie Grass. Probòszczã parafie béł ksądz Walter Wienke, jaczi òchrzcëł przińdnégò noblistã. Wôrt je weńc do kòscoła, bë òbôczëc tôflã, na jaczi je òpisënk dzejów parafie.
Wëchôdómë z kòscoła, skrãcómë w lewò, przechôdómë pòd banowim wiaduktã, zôs skrãcómë w lewò ë jidzemë szasą Kilińsczégò mijajac z prawi stronë Kùzniczczi Park (Kleinhammerpark). Przechôdómë kòl bùdinków dôwnégò browaru (Danziger Aktien-Bierbrauerei, Danziger Malzfabrik G.m.b.H. Neuteich, Państwowe Zjednoczone Browary-Państwowy Browar Nr 1 w Gdańsku-Wrzeszczu, Gdańskie Zakłady Piwowarskie, Hevelius Brewing Company L.t.d.).
Skrãcómë w prawò na szasé Gòłãbią ë w panoramie widzymë bùdink terôczasnégò II Òglowòsztôłcącégò Liceùm, dôwny pòwszechny szkòłë, w jaczi ùczëł sã Günter Grass [3].  Szkòlné bùdinczi kòl szasé Pestalozzégò 7/9 (Pestalozzistrasse)zbùdowóné òstałë w 1929 rokù wedle prijektu M. Kisslinga ë A. Krugera. Czerëjemë sã w prawò, w stonã placu Wëbicczégò [4]. Kòl fòntannë je altanka, a w ni łôwka na jaczi sedzy Òskar z „Blaszanégò bãbenka”.
Dali jidzemë w czerënkù dodomù kòl szasé Lelewela 13, w jaczim Grass mieszkôł w dzecnëch latach [5]. Dodóm kòl Labesweg 13 òstôł zaprojektowóny bez G. Beyera ë wëbùdowóny w lataach 1907-1908. Mieszkanié Grassów bëło na dole ë pòłączoné bëło z krómã.
Òpùszcziwómë szasé Lelewela ë skãcómë w prawò w szasé Aldonë. Przechôdómë nad Strziżą. Strëmiéń nen, wôżny dzél krôjòbrôzu dzecnëch lat Grassa, òstôł zachòwóny w dokazach pisôrza, je slédnym, lewim dopłiwã Martwi Wisłë. Jidącë wedle Strziżë wëchôdómë na szasé Warińsczégò ë pò sztóce skrãcómë w prawò na szasé Wëspiańsczégò.
Jidzemë kòl 150 métrów ë skrãcómë w lewò na szasé Leczkòwa, chtërną dochôdómë do Klinicznégò Szpëtôla [6]. Na pòłożniczô Klinika bëła wëbùdowónô w latach 1910-1912, jakno nowòmódny szpëtôl ë je nią do dzysô. Tu 16.10.1927 rokù ùrodzył sã pózniészi noblista, Günter Grass.
Przechôdómë pòd banowim wiaduktã ë òstôwómë przed bùdinkama „Conradinum” [7]. Fùndacjô m. Karóla Conradiegò pòwstała dzãka slédnémù przedstôwcowi familie Conradich, pòd kùńc XVIII stalata. W 1801 rokù w Jankòwie kòle Gduńska pòwstało gimnazjum z jinternatã, przeniosłé w 1900 rokù do nowëch bùdinków kòle szasé Piramòwicza (Krusestrasse). Bùdinczi zbùdowóné òstałë na neòrenesansowé mòdło. Do chłopsczégò realnégò gimnazjum kòle Krusestrasse Grass chòdzył bez dwa lata. Terô je tuwò czile szkòłów, w tim słôwné Technikùm Bùdowë Òkrãtów.
Wëchôdómë na szasé Ùphagena, jidzemë kòle 150 métrów ë z lewi stornë widzymë bùdink Téatru Pùpów ë Aktóra „Miniatura” [8]. Tu 17.6.2005 rokù G. Grass ë P. Huelle wëspólno czëtalë sztëczczi swòjich dokazów. W tim mólu kùńczimë wrzeszczóńsczi sztëk naszégò szlachù. Abë zaczic dali zwiedzanié môlów zrzeszónëch z G. Grassã, bédëjemë jic na banã Gduńsk-Wrzeszcz, skąd òdjéżdżają miesczé aùtobùsë (nr 110 nr, nr 126, nr 157) w czerënkù Matarnie.
Jedzemë w czerënkù Latawiszcza w Rãbiechòwie ë wësôdómë na pierszim przëstónkù za trójgardzką òbwòdnicą. Do kòscoła sw. Walentégò w Matarni mòżna duńc dwòjakò: abò szasą Agrarną, abò szasą Bùdowlónëch do szasé Jesénny (ta drëgô mòżlëwòsc je téż dlô zmòtorizowónëch). Matarniô (nôprzód Chòjna) razã ze wsama z òkòlégò òd kùńca XIII stalata słëcha cystersom. Kòscół zbùdowóny je na gòticczé mòdło [9]. Kòle kòscoła je kapelka ùfùńdowónô w 1380 rokù bez rodzvnã Richertów. 12.3.1991 rokù G. Grass béł w Matarnie ë brôł ùdzél w żałobny mszë ë pògrzébie swòjégò krewnégò, Jana Kraùse (Hanysa). Parafialny smãtôrz je kòle kòscoła je na nim pòchòwónô rodzëna pisôrza ze stronë mëmczi [10]. Midzë jinszima praópòwie noblistë, Michôł ë Mariô Kraùse, ópòwie, Józef ë Ana Kraùse ë Jan Kraùse.
Dotëchczôs szlë më môlama sparłãczonyma z dzecnyma latama ë młodoscą G. Grassa. Jakò dofùlowanié bédëjemë zwiedzanié môlów dzysdnia wôżnëch dlô pisôrza. Kòle szasé 3-gò Maja miãdzë placã PKS a kòscołã Bòżégò Cała je niezwëczajny pòmnik, jaczi je symbòlã wszëtczich zniszczonëch smãtôrzów we Gduńskù. To Smãtôrz Niejistniejącëch Smãtôrzów [11], òdsłoniãti 24 maja 2002 rokù. Aùtorama projektu smãtôrz są Hanna Klementowska ë Jacek Krenz (wespółrobòta: Katarzyna Krenz, Michał Krenz, Andrzej Wójcicki). Aùtorama żłobiarsczégò przëstrojeniô są: Zygfryd Korpalski ë Witold Głuchowski. Wërzińczi w piôskòwcu ë granice òstałë zrobioné w kamieniersczi warkòwni Jerzego Kramera. Ùroczësté òtemkniãcé smãtôrza bëło òb czas I Swiatowégò Zjôzdù Gduńszczanów. Jedną z towarzącëch jimprezów bëła wëstawa grafików G. Grasa p.t. „Metamorfozy Rzeczywistości”.
Stôromiejsczi Rôtësz kòl. Szasé Kòrzenny [12] – perła niderladzczégò renesansu (XVI sta.), dokôz ùznónégò architekta, Antoniego van Obberghena. Sedzba włodarzów Stôrégò Gardu. Môl zéńdzeniów z czëtińcama, warkòwniów z tłómaczama ë wielnëch wëstawów grafików, wërzinkù ë litografie Grassa. Pòlskô Pòczta [13] w Wòlnym Gardze Gduńsk, terô kòl szasé Òbróńców Pòlsczi Pòcztë, dôwny Heveliusplatz. Je to môl bòjatérsczi òbrónë pòlsczich brifków (w dniu 109.1939 rokù) ë wëpełnieniô sã jejich tragicznégò kawla. Jednym z òbróńców béł kréwny Grassa – Francyszk Kraùse, roztrzélóny  na môlu dôwny wòjskòwi strzélnicë na Zaspie (terô smãtôrz, dze są òni pòchòwóny) w dniu 5.10.1939 rokù z wërokù Pòlowégò Sądë Grupë Eberhardta.

Kòscół sw. Jana kòl szasé Swiãtojóńsczi [14], wëbùdowóny na góticczé mòdło w XIV stalatim. Terô swiątnica służi kùltowi (w niedzelã są msze sw., chrztë, szlubë) ë kùlturze (wëstawë, kòńcertë, téatrë). W czerwińcu 2002 rokù bëło tuwò zéńdzenié Grassa z czëtińcama ë pòlsczima lëteratama. Pisôrz czëtôł dzél swòji pòwiescë „Jidąc rekã”.

Głównomiesczi Rôtësz [15] kòle szasé Dłudżi. Sedzba włodarzów Głównégò Gardu. Pierszô wzmiónka pòchôdô z XIV stalatégò. Rôtësz wëbùdowóny na gòticczé mòdło, béł wiele razy przebùdowiwóny, terô są w nim elementë gótikù, renesansu ë barokù. 18 maja 1993 rokù w Czerzwiony Zalë bëła ceremóniô wrãczeniô diplómë Hònorowégò Òbiwatela Gardu Gduńsk G. Grassowi.

Aùtorowie tekstu:
Paulina Świerk, Jarosław Żurawiński
Aùtorowie òdjimków:
Paulina Świerk (1 - 13,15)
Jarosław Żurawiński (14)
Doradzanié: Dr Ewa Graczyk

Tłómaczënk: Bożena Kwiatkowska